Gratis water en een kans op de jackpot

Read this column in English

Afgelopen maandag stond ik in een Belgische supermarkt achter een Nederlander die zeventig pakken water wilde afrekenen.

Niet zeven. Zeventig.

Elk pak bevatte negen kleine flesjes. Samen waren dat 630 flesjes water. De kassaband leek inmiddels op de bevoorrading van een middelgroot rampgebied. Ik vroeg hem voorzichtig of er in Nederland soms een ernstige droogte was uitgebroken waarvan België nog niet op de hoogte was.

Nee, antwoordde hij. Hij kocht gewoon zijn watervoorraad voor de komende maanden.

Een pak kostte €1,35. Dat is precies vijftien cent per flesje. En wanneer de flesjes leeg waren, zo vertelde hij tevreden, zou hij ze bij een Nederlandse supermarkt inleveren. Daar verwachtte hij vijftien cent statiegeld per flesje terug te krijgen.

Toen begon de rekensom.

Zeventig pakken maal €1,35 is €94,50.

Zeshonderddertig flesjes maal vijftien cent is eveneens €94,50.

Als de Nederlandse statiegeldautomaat zijn Belgische flesjes inderdaad zou accepteren, had deze man dus geen water gekocht. Hij had €94,50 tijdelijk uitgeleend aan een Belgische supermarkt, 630 flesjes water meegenomen en was van plan het volledige bedrag later in Nederland weer op te halen.

Dit is geen verhaal dat door kunstmatige intelligentie is verzonnen. Het gebeurde echt. Alleen Nederlanders beschikken over voldoende natuurlijke intelligentie om van een eenvoudig flesje water een grensoverschrijdend financieel product te maken.

Andere mensen kopen water omdat ze dorst hebben. Nederlanders bestuderen eerst de internationale statiegeldkoersen.

Natuurlijk moet nog blijken of de automaat al die buitenlandse flesjes daadwerkelijk herkent. Zo niet, dan heeft onze koopman geen gratis water gekocht, maar voor €94,50 een cursus Europese verpakkingswetgeving gevolgd. Ook leerzaam.

Maar het verhaal wordt nog Nederlandser.

Omdat we in Nederland ondanks alle automaten, zakken, bonnetjes en plakkerige vloeren nog altijd niet genoeg flesjes en blikjes terugbrengen, is er nu De Groene Jackpot. Wie zijn statiegeld gebruikt om mee te spelen, maakt kans op geldprijzen en een hoofdprijs van €10.000.

We hebben dus eerst vijftien cent extra betaald om mensen te stimuleren een verpakking terug te brengen. Toen bleek dat onvoldoende te werken. Vervolgens besloten we niet het systeem eenvoudiger te maken, maar er een loterij van te maken.

Duurzaam gedrag is kennelijk niet aantrekkelijk genoeg zonder de mogelijkheid om rijk te worden.

Vroeger bracht je een lege fles terug en kreeg je je eigen geld terug. Dat was overzichtelijk. Nu kun je je eigen geld inzetten om misschien het geld van iemand anders te winnen. De lege colafles is daarmee veranderd van afval in een staatslot met een plakkerige hals.

Het past wonderlijk goed bij Nederland.

Wij zijn een land waar mensen twintig minuten in de rij staan om €1,50 statiegeld terug te krijgen, maar vervolgens voor drie euro parkeergeld betalen omdat het zo lang duurde. We fietsen tien kilometer om bij een andere supermarkt een aanbieding van veertig cent te halen. En wanneer de overheid zegt dat iets goed is voor het milieu, vragen wij onmiddellijk: “Prima, maar wat levert het op?”

De Nederlandse consument wil best de planeet redden, zolang hij na afloop een bonnetje krijgt.

Toch zit achter de humor een serieuze vraag. Statiegeld is geen spelletje. Het is geld dat de consument vooraf betaalt en terug behoort te krijgen wanneer de verpakking correct wordt ingeleverd. Wie daarvan een loterij maakt, verandert een milieumaatregel langzaam in een kansspel.

De trouwe inleveraar krijgt niet noodzakelijk een eerlijke beloning. Hij krijgt hoop.

En hoop is een merkwaardig betaalmiddel. De supermarkt accepteert haar niet bij de kassa, maar de consument mag haar wel meenemen naar huis.

Het probleem met het Nederlandse statiegeldsysteem is niet dat mensen onvoldoende dromen van €10.000. Het probleem is dat automaten regelmatig defect zijn, inzamelpunten vies of moeilijk bereikbaar zijn en sommige verpakkingen worden geweigerd terwijl de consument meent dat er wel statiegeld op zit.

Daar helpt geen jackpot tegen.

Een systeem voor hergebruik moet zo eenvoudig zijn dat zelfs iemand zonder smartphone, app, account, QR-code of gokinstinct eraan kan deelnemen. Je levert een flesje in en je krijgt je geld terug. Geen trekking, geen digitale muntjes en geen feestelijke animatie op het scherm.

Gewoon vijftien cent.

Mijn Nederlandse voorganger bij de Belgische kassa had dat in ieder geval uitstekend begrepen. Hij vertrouwde niet op een jackpot. Hij had zijn eigen verdienmodel ontworpen.

Eerst 630 flesjes water opdrinken. Daarna met een paar enorme zakken naar een Nederlandse supermarkt. Vervolgens hopen dat de automaat niet na flesje nummer twaalf meldt:

STORING — ROEP EEN MEDEWERKER.

Misschien krijgt hij zijn €94,50 terug. Misschien krijgt hij alleen een verhaal.

Maar als zijn plan werkt, heeft hij iets bereikt wat zelfs de overheid met haar Groene Jackpot nog niet is gelukt: hij heeft van ieder leeg flesje een gegarandeerde hoofdprijs gemaakt.

En het water?

Dat was gratis.

Free Water and a Chance at the Jackpot

Last Monday, I was standing in a Belgian supermarket behind a Dutchman who was about to pay for seventy packs of water.

Not seven. Seventy.

Each pack contained nine small bottles. Altogether, that made 630 bottles of water. By now, the checkout conveyor looked like supplies for a medium-sized disaster area. I cautiously asked him whether the Netherlands had suffered a severe drought that Belgium had not yet heard about.

No, he replied. He was simply buying his water supply for the coming months.

Each pack cost €1.35. That is exactly fifteen cents per bottle. And once the bottles were empty, he explained contentedly, he would return them to a Dutch supermarket. There, he expected to receive a fifteen-cent deposit for each bottle.

Then the arithmetic began.

Seventy packs multiplied by €1.35 equals €94.50.

Six hundred and thirty bottles multiplied by fifteen cents also equals €94.50.

If the Dutch reverse-vending machine really accepted his Belgian bottles, this man had not bought any water at all. He had temporarily lent €94.50 to a Belgian supermarket, taken 630 bottles of water home and planned to collect the entire amount later in the Netherlands.

This is not a story invented by artificial intelligence. It actually happened. Only the Dutch possess enough natural intelligence to turn a simple bottle of water into a cross-border financial product.

Other people buy water because they are thirsty. The Dutch first study international bottle-deposit exchange rates.

Of course, it remains to be seen whether the machine will actually recognise all those foreign bottles. If not, our merchant has not bought free water; he has paid €94.50 for a course in European packaging legislation. Educational too.

But the story becomes even more Dutch.

Because the Netherlands still fails to return enough bottles and cans despite all the machines, bags, receipts and sticky floors, it now has the Green Jackpot. Anyone who uses their bottle deposit to enter can win cash prizes, including a €10,000 jackpot.

So first we paid an additional fifteen cents to encourage people to return a container. When that proved insufficient, we decided not to simplify the system but to turn it into a lottery.

Apparently, sustainable behaviour is not attractive enough without the possibility of becoming rich.

In the past, you returned an empty bottle and received your own money back. That was straightforward. Now you can wager your own money for the chance to win somebody else’s. The empty cola bottle has therefore changed from rubbish into a lottery ticket with a sticky neck.

It suits the Netherlands remarkably well.

We are a country where people queue for twenty minutes to reclaim €1.50 in deposits, then pay three euros in parking charges because it took so long. We cycle ten kilometres to another supermarket for a forty-cent discount. And whenever the government says something is good for the environment, we immediately ask: “Fine, but what do I get out of it?”

The Dutch consumer is perfectly willing to save the planet, provided there is a receipt afterwards.

Yet behind the humour lies a serious question. A bottle deposit is not a game. It is money paid in advance by the consumer and meant to be returned when the packaging is handed back correctly. Turning it into a lottery gradually transforms an environmental measure into gambling.

The conscientious recycler does not necessarily receive a fair reward. He receives hope.

And hope is a peculiar method of payment. The supermarket will not accept it at the checkout, but the customer is welcome to take it home.

The problem with the Dutch deposit system is not that people fail to dream sufficiently about €10,000. The problem is that machines regularly break down, collection points are dirty or difficult to reach, and some containers are rejected even though consumers believe they paid a deposit on them.

No jackpot will solve that.

A recycling system should be so simple that even somebody without a smartphone, app, account, QR code or gambling instinct can use it. You return a bottle and receive your money. No draw, no digital tokens and no celebratory animation on the screen.

Just fifteen cents.

My Dutch predecessor at the Belgian checkout had certainly understood that perfectly. He did not rely on a jackpot. He had designed his own business model.

First, drink 630 bottles of water. Then take several enormous bags to a Dutch supermarket. Finally, hope that after bottle number twelve the machine does not announce:

OUT OF ORDER — CALL A MEMBER OF STAFF.

Perhaps he will recover his €94.50. Perhaps he will receive only a story.

But if his plan works, he will have achieved something that even the government has not managed with its Green Jackpot: he will have turned every empty bottle into a guaranteed grand prize.

And the water?

That was free.