The Wall That Was Supposed to Be There Tomorrow
On Thursday 9 November 1989, Matthias steps out into East Berlin with an empty bread bag. His mother has asked him to bring home a loaf. At the bakery he buys two. She hates stale bread, but if there's none left tomorrow morning, she'll be even more annoyed with him.
Matthias is 34 and maintains machinery in a factory. On his way home, he catches sight of a stretch of the Wall in the distance. He barely looks at it anymore. He knows where to turn, which streets lead nowhere and which stop is as far as he can go. He also knows that his aunt lives in West Berlin, close enough to cycle there. He hasn't seen her since he was a child.
When he gets home, he puts the loaves on the table. His mother is watching television. ‘Listen to this,’ she says.
Matthias and his family are fictional. The events of that evening are historical.
Does he mean tonight?
On television, senior East German official Günter Schabowski reads from his papers. There are new rules on travel. A journalist asks when they come into effect. Schabowski answers that, as far as he knows, they take effect immediately. The rules were meant to take effect the following day. 1, 2
‘Does he mean tonight?’ his mother asks.
Matthias has no idea. A neighbour knocks at the door. He's going to the border crossing at Bornholmer Straße to see if it's true. Matthias puts his coat back on.
‘If you cross,’ his mother says, ‘call your aunt.’
She says it as though he were going to borrow a jar of mustard from her. Only on the stairs does he realise he doesn't have her phone number.
A crowd has already gathered at the checkpoint. People want to know why they're being stopped when they've just been told on television they can travel. The guards have no clear instructions to let everyone through. Matthias sees a man lift his daughter onto his shoulders. Every few minutes, he asks whether she can see anything yet. 1, 2
Around half past eleven, the Bornholmer Straße crossing opens fully. Matthias walks over the Bösebrücke with the others. People are clapping on the western side. A woman he's never seen before takes his hand. He wants to say something, but all he can think is that he's never stood on this side of the bridge. 1, 2
A few streets away, he borrows a coin for a payphone. He finds his aunt in the phone book. When she answers, he gives his name, then his mother's. There is a brief silence.
‘Where are you?’ she asks.
He reads out the street sign.
‘Stay there,’ she says. ‘I'll come and get you.’
On Friday the Wall was still there
The morning after the border opened, the concrete was still standing. What had changed overnight was that people had walked past it. And they had helped force the crossing open. In Leipzig, Berlin and elsewhere, people had already taken to the streets to demand change. The slip on television explains why events moved so quickly that evening. The protests help explain why so many people were ready to go. 1, 2
On 3 October 1990, Germany reunifies. For Matthias, freedom means Sunday lunch at his aunt's. In the years that follow, he sees another side of reunification. His factory closes. He eventually finds work again, but a colleague who spent fifteen years beside him at the same machine moves west. The transition to a market economy brought opportunities and new jobs, while many former East German businesses were privatised, reorganised or shut down. 3, 4
When his daughter later asks what he thinks of reunification, Matthias says he would walk across that bridge again in a heartbeat. Then he tells her about his colleague. That, too, is part of reunification for him. He wishes she could have met the man.
A few months later I stood at the Wall myself
I missed the night of 9 November 1989. A few months later I was in Berlin, working at the European Travel Network stand at ITB. After the trade fair I went out to dinner with a few people. At the table, David suggested we visit the Wall near the Brandenburg Gate. He took a hammer from the Italian restaurant. 5
We took turns. When it was my turn, more sparks flew than pieces of stone. Eventually I managed to chip off a few souvenirs for Aunt Anne and others back home. 5
Rereading my book, I noticed what I'd written about crossing into East Berlin that evening. The crossing beside the Brandenburg Gate was for Germans. As foreigners, we had to go to Checkpoint Charlie. The news from November was months old, but standing there, you still had to work out where you were allowed to cross. 5
When I think of that evening now, I see those sparks first. Then I think about how things had turned around. A few months earlier, people had gone to the Wall to see if they could finally get across. We went after dinner with a borrowed hammer, hoping to take a piece home.
Is the world safer now?
On 9 November 2026, exactly 37 years later, it's hard to imagine someone in Berlin needing a border guard's permission to visit an aunt. Yet for a Ukrainian family separated since Russia's full-scale invasion in 2022, years can pass without knowing when they'll see each other again. Whether Europe feels safer depends a great deal on where you live. 8
The nuclear figures tell two stories, too. The Federation of American Scientists estimates there were about 70,300 nuclear warheads worldwide at the peak in 1986, compared with about 12,300 in early 2026. That is a major reduction. At the same time, the peace research institute SIPRI warns that nuclear powers are modernising their arsenals and the risk of escalation is growing. How leaders deal with each other in a crisis matters at least as much to our safety. 6, 7
What still moves me about that evening, 37 years later, is how quickly something that looked permanent could change. That works both ways. A border closed for years can open. A peace an entire generation has grown up with can be lost. Anyone buying bread in East Berlin on the morning of 9 November 1989 probably had little time for either thought.
Berlin 2076
An imagined scene.
A girl is walking across the Bösebrücke with her grandfather. He's told her that his father, Matthias, crossed here into West Berlin as a young man. She wants to know how long it took.
‘To cross the bridge? A few minutes, I suppose,’ her grandfather says.
‘And before that?’
‘Before that, he waited years.’
She leans over the rail and looks down at the railway tracks. At home after school, she often talks with her friend in another country. Their earbuds translate as they speak. Sometimes they forget what language the other person is speaking. They had planned to meet for the first time this summer. The trip fell through because her friend couldn't get a visa.
‘Do you think she'll be allowed to come next year?’ she asks.
Her grandfather doesn't know. He asks what they would do together if she could come.
‘Just the usual,’ she says. ‘I'd go and meet her.’
Lees deze column in het Nederlands +
De muur die morgen nog zou staan
Op donderdag 9 november 1989 gaat Matthias in Oost-Berlijn de straat op met een lege broodtas. Zijn moeder heeft hem gevraagd op weg naar huis een brood mee te brengen. Bij de bakker koopt hij er twee. Ze heeft een hekel aan oud brood, maar als er morgen vroeg niets meer ligt, heeft ze nog meer een hekel aan hem.
Matthias is 34 en onderhoudt machines in een fabriek. Op weg naar huis ziet hij in de verte een stuk van de muur. Hij kijkt er nauwelijks nog naar. Hij weet waar hij moet afslaan, welke straten doodlopen en welke halte voor hem de laatste is. Hij weet ook dat zijn tante in West-Berlijn woont, op een afstand die je op de fiets gemakkelijk zou kunnen afleggen. Hij heeft haar sinds zijn kinderjaren niet meer gezien.
Als hij thuiskomt, legt hij de broden op tafel. Zijn moeder zit voor de televisie. ‘Luister eens,’ zegt ze.
Matthias en zijn familie zijn fictief. De gebeurtenissen die avond zijn historisch.
Bedoelt hij vanavond?
Op televisie leest Günter Schabowski, een hoge functionaris van de DDR, voor uit zijn papieren. Er komt een nieuwe reisregeling. Een journalist vraagt wanneer die ingaat. Schabowski antwoordt dat de regeling, voor zover hij weet, onmiddellijk ingaat. De regeling was bedoeld voor de volgende dag. 1, 2
‘Bedoelt hij vanavond?’ vraagt zijn moeder.
Matthias heeft geen idee. Een buurman klopt op de deur. Die gaat naar de grensovergang aan de Bornholmer Straße. Hij wil weten of het waar is. Matthias trekt zijn jas weer aan.
‘Als je oversteekt,’ zegt zijn moeder, ‘bel dan je tante.’
Ze zegt het alsof hij bij haar een potje mosterd moet halen. Pas op de trap bedenkt hij dat hij het telefoonnummer niet heeft.
Bij de grensovergang staat al een menigte. Mensen willen weten waarom ze worden tegengehouden als op televisie is gezegd dat ze mogen reizen. De grenswachters hebben geen duidelijke instructies om iedereen door te laten. Matthias ziet een man die zijn dochter op zijn schouders tilt. Om de paar minuten vraagt hij haar of ze al iets ziet. 1, 2
Rond half twaalf gaat de grensovergang aan de Bornholmer Straße volledig open. Matthias loopt met de anderen de Bösebrücke over. Aan de westkant klappen mensen. Een vrouw die hij nog nooit heeft gezien, pakt zijn hand. Hij wil iets zeggen, maar het enige wat hem te binnen schiet is dat hij nog nooit aan deze kant van de brug heeft gestaan. 1, 2
Een paar straten verder leent hij een muntstuk voor een telefooncel. Hij vindt zijn tante in het telefoonboek. Wanneer ze opneemt, noemt hij eerst zijn naam. Dan die van zijn moeder. Het blijft even stil.
‘Waar ben je dan?’ vraagt ze.
Hij leest het straatnaambord voor.
‘Blijf daar,’ zegt ze. ‘Ik kom je halen.’
Vrijdag stond de muur er nog
De ochtend na de grensopening staat het beton er nog. Wat die nacht is veranderd, is dat mensen erlangs zijn gelopen. En ze hebben die opening mee afgedwongen. In Leipzig, Berlijn en andere steden waren burgers al de straat opgegaan om verandering te eisen. De verspreking op televisie verklaart waarom het die avond zo snel ging. De protesten helpen verklaren waarom er zoveel mensen klaarstonden om te gaan. 1, 2
Op 3 oktober 1990 wordt Duitsland herenigd. Voor Matthias betekent vrijheid dat hij op zondag bij zijn tante kan eten. In de jaren daarna leert hij ook een andere kant van de hereniging kennen. Zijn fabriek sluit. Hij vindt uiteindelijk opnieuw werk, maar een collega met wie hij vijftien jaar naast dezelfde machine heeft gestaan, verhuist naar het westen. De overgang naar een markteconomie bracht kansen en nieuwe banen, terwijl veel voormalige DDR-bedrijven werden geprivatiseerd, gereorganiseerd of gesloten. 3, 4
Als zijn dochter hem later vraagt hoe hij over de hereniging denkt, zegt Matthias dat hij die avond zo weer de brug over zou lopen. Daarna vertelt hij haar over zijn collega. Voor hem hoort ook dat verhaal bij de hereniging. Hij had zijn dochter graag aan die man voorgesteld.
Een paar maanden later stond ik zelf bij de muur
Op 9 november 1989 was ik er niet bij. Een paar maanden later was ik wel in Berlijn. Ik werkte op de stand van European Travel Network tijdens de ITB. Na de beurs ging ik met een paar mensen eten. Aan tafel stelde David voor om naar de muur bij de Brandenburger Tor te gaan. Uit het Italiaanse restaurant nam hij een hamer mee. 5
We probeerden het om de beurt. Toen ik aan de beurt was, vlogen er meer vonken in het rond dan stukjes steen. Uiteindelijk kreeg ik er toch een paar los, voor tante Anne en voor anderen thuis. 5
Wat me bij het herlezen opvalt, is dat ik in mijn boek ook opschreef hoe we die avond bij de Brandenburger Tor nog altijd niet zomaar naar Oost-Berlijn konden. Die doorgang was voor Duitsers. Wij moesten als buitenlanders naar Checkpoint Charlie. Het nieuws van november was al maanden oud, maar ter plekke moest je nog steeds uitzoeken waar je de grens over mocht. 5
Als ik nu aan die avond denk, zie ik eerst die vonken. Daarna denk ik aan de merkwaardige omkering. Een paar maanden eerder gingen mensen naar de muur om te zien of ze eindelijk naar de overkant mochten. Wij gingen er na het eten heen, met een geleende hamer, om een stukje mee naar huis te nemen.
Is de wereld veiliger geworden?
Op 9 november 2026, precies 37 jaar later, kunnen we ons moeilijk voorstellen dat iemand in Berlijn een grenswachter nodig had om bij zijn tante op bezoek te gaan. Tegelijk is het voor een Oekraïens gezin sinds de grootschalige Russische invasie in 2022 heel voorstelbaar dat je familie uit elkaar raakt en je jarenlang niet weet wanneer je elkaar weer ziet. Het antwoord op de vraag of Europa veiliger is geworden, hangt sterk af van waar je woont. 8
Ook de cijfers over kernwapens vertellen twee verhalen. De Federation of American Scientists schat dat er wereldwijd ongeveer 70.300 kernkoppen waren op het hoogtepunt in 1986, tegenover ongeveer 12.300 begin 2026. Dat is een grote daling. Tegelijk waarschuwt het vredesinstituut SIPRI dat kernmachten hun arsenalen moderniseren en dat het risico op escalatie groeit. Hoe leiders in een crisis met elkaar omgaan, blijft minstens zo belangrijk voor de vraag hoe veilig we zijn. 6, 7
Wat mij 37 jaar later aan die avond raakt, is hoe snel iets wat onwrikbaar leek kon veranderen. Dat geldt in beide richtingen. Een grens die al jaren dicht is, kan opengaan. Een vrede waar een generatie mee opgroeit, kan verloren gaan. Wie op 9 november 1989 ’s ochtends in Oost-Berlijn brood kocht, had voor beide gedachten waarschijnlijk weinig tijd.
Berlijn 2076
Een denkbeeldige scène.
Een meisje loopt met haar opa over de Bösebrücke. Hij heeft haar verteld dat zijn vader, Matthias, hier als jonge man naar West-Berlijn liep. Ze wil weten hoe lang hij erover deed.
‘Over de brug? Een paar minuten, denk ik,’ zegt haar opa.
‘En daarvoor?’
‘Daarvoor heeft hij jaren gewacht.’
Ze leunt over de reling en kijkt naar de sporen onder de brug. Thuis spreekt ze na school vaak met haar vriendin in een ander land. Hun oortjes vertalen het gesprek terwijl ze praten. Soms vergeten ze welke taal de ander eigenlijk spreekt. Deze zomer wilden ze elkaar voor het eerst ontmoeten. De reis ging niet door omdat haar vriendin geen visum kreeg.
‘Denk je dat ze volgend jaar wel mag komen?’ vraagt ze.
Haar opa weet het niet. Hij vraagt wat ze samen zouden doen als het lukt.
‘Gewoon,’ zegt ze. ‘Ik zou haar ophalen.’
Read It. Hear It. Wear It.
Two illustrated posters for Personal Column 49.
Free image downloads / Gratis afbeeldingen
Three AI illustrations inspired by the column. / Drie AI-illustraties bij de column.





